Για τη Γραφή ως κοινωνικής λειτουργίας

 

 

ΗΣούζανΣόνταγκ   (16 Ιανουαρίου   1933–28 Δεκεμβρίου 2004) πέρασε ολόκληρη τη ζωή της στοχαζόμενη τον ρόλο τής γραφής τόσο μέσα στην ψυχή τού συγγραφέα όσο και στο σύμπαν των αναγνωστών. Στο ημερολόγιό της είναι καταγραμμένες οι σκέψεις της – για παράδειγμα η Επιστολή στον Μπόρχες

 (https://www.brainpickings.org/2013/10/28/letter-to-borges-susan-sontag-on-books/)         και οι σκέψεις της για τους ομότεχνούς της (για παράδειγμα σε σχέση με τη Βιρτζίνια Γουλφ)

Όμως  ασχολήθηκε με την αφήγηση και την κοινωνική ευθύνη τών συγγραφέων σε μιαν από τις τελευταίες δημόσιες εμφανίσεις της όπου μίλησε για την κάτοχο τού Νόμπελ νοτιοαφρικανή συγγραφέα NadineGordimer – και μίλησε με εκπληκτική ακρίβεια. Η διάλεξη είχε τον τίτλο    AttheSameTime: EssaysandSpeeches  (Ταυτόχρονα: Δοκίμια και Διαλέξεις: βρίσκεται στην ιστοσελίδα

 http://sontagfilm.org/archives/9367)

H Σόνταγκ αρχίζει με το αιώνιο ερώτημα που θέτουν και στο οποίο απαντούν όλοι οι εξέχοντες συγγραφείς, όπως βλέπουμε εδώ https://www.brainpickings.org/2013/05/03/advice-on-writing/ Με λίγα λόγια, μοιράζεται θεμελιώδεις συμβουλές για την τέχνη της: «Με ρωτούν συχνά αν υπάρχει κάτι που νομίζω ότι πρέπει να κάνουν οι συγγραφείς και πρόσφατα, σε μια συνέντευξη, έπιασα την εαυτή μου να λέει: «Πολλά πράγματα: να αγαπούν τις λέξεις, να έχουν αγωνία για την έκφραση. Και να δίνουν προσοχή στον κόσμο.» Φυσικά, μόλις μού έφυγαν από το στόμα αυτές οι λέξεις, σκέφτηκα μερικές ακόμα συνταγές προς χάριν τών συγγραφέων. Για παράδειγμα: «Να είστε σοβαροί» - και με αυτό εννούσα «Μήν είστε κυνικοί» το οποίο δέν αποκλείει το να είστε αστείοι.»

 «Οι περιγραφές  δέν σημαίνουν τίποτα χωρίς παραδείγματα», βεβαιώνει η Σόνταγκ και συνεχίζει εκφράζοντας τη γνώμη ότι η Γκόρντιμερ είναι μεταξύ τών εν ζωή συγγραφέων αυτή που κατ’ εξοχήν αποκαλύπτει όλα όσα μπορεί να είναι ένας συγγραφέας: με το πολύμορφο, γοητευτικά εύγλωττο και πολυποίκιλο έργο της αποκαλύπτει το κλειδί για τη σπουδαία συγγραφή «Ο μεγάλος πεζογράφος δημιουργεί  - με τη φαντασία, με γλώσσα που μοιάζει αναπόφευκτη, με ζωηρή μορφή – έναν καινούριο κόσμο, έναν κόσμο μοναδικό, προσωπικό. Και ο κόσμος τού συγγραφέα μοιράζεται με τους ανθρώπους αλλά είναι άγνωστος ή σχεδόν  γνωστός από ακόμα περισσότερους ανθρώπους που περιορίζονται στους δικούς τους κόσμους.»

   Προειδοποιεί ότι, παρά τις ευγενείς χρήσεις τής λογοτεχνίας, παρ’ όλους τους τρόπους με τους οποίους μπορεί να υπερβεί τη γραμμένη λέξη για να αποχτήσει ευρύτερους πνευματικούς στόχους – εδώ θυμόμαστε την πεποίθηση τού Φώκνερ ότι καθήκον τού συγγραφέα είναι να βοθήσει τους ανθρώπους να αντέχουν ενθαρρύνοντάς τους: από τον λόγο του στην απονομή τού Νόμπελ

 http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1949/faulkner-speech.html _) το μεγαλύτερο καθήκον τής λογοτεχνίας είναι η αφήγηση:  το πρωταρχικό καθήκον τού συγγραφέα είναι να γράφει καλά (και να συνεχίσει να γράφει καλά, ούτε να καίγεται, ούτε να πουλιέται)… Ο αφοσιωμένος ακτιβιστής δέν πρέπει να επισκιάζει τον αφοσιωμένο υπηρέτη τής λογοτεχνίας – τον απαράμιλλο αφηγητή.

   Απηχώντας τις ιδέες τού Βάλτερ Μπέντζαμιν, τον οποίο η Σόνταγκ θαύμαζε, για το πώς η αφήγηση μεταστοιχειώνει την πληροφορία σε γνώση

 (https://www.brainpickings.org/2015/03/09/walter-benjamin-illuminations-the-storyteller/ ) προσθέτει:

 «Η γραφή είναι γνώση. Τί ευχαρίστηση η ανάγνωση ενός συγγραφέα που γνωρίζει πολλά (Δέν είναι κοινή εμπειρία στις μέρες μας…) Η λογοτεχνία μπορώ να υποστηρίξω πως είναι γνώση – αν και, ακόμα και στις καλύτερες στιγμές – ατελής γνωση. Όπως κάθε γνώση. Όμως ακόμα και τώρα, ακομα και τώρα, η λογοτεχνία παραμένει ένας από τους βασικούς τρόπους κατανόησης. (…) Όλοι μας καλούν να απλοποιούμε την πραγματικότητα, να περιφρονούμε τη σοφία. […] To έργο τής Ναντίν Γκόρτιμερ εμπεριέχει πολλή σοφία. Η συγγραφέας έχει ενσωματώσει μια θαυμαστά πολύπλοκη άποψη τής ανθρώπινης καρδιάς και τών αντιφάσεων που βρίσκονται στην καρδιά τής ζώσας λογοτεχνίας  και τής ζώσας ιστορίας.

Σχεδόν πενήντα χρόνια μετά τη δήλωση τού Ε. Μπ. Γουάτι ότι καθήκον τού συγγραφέα είναι «να εξυψώνει τους ανθρώπους, όχι να τους υποβιβάζει» (https://www.brainpickings.org/2012/04/17/e-b-white-paris-review-interview/) η Σόνταγκ στοχάζεται την «ιδέα τής ευθύνης τού συγγραφέα απέναντι στη λογοτεχνία και την κοινωνία» για να διευκρινίσει:

« Με τον όρο λογοτεχνία εννοώ τη λογοτεχνία με την κανονιστική έννοια, με την ένοια με την οποία η λογοτεχνία ενσαρκώνει και υπερασπίζεται υψηλά πρότυπα. Και τον όρο κοινωνία τον εννοώ με την κανονιστική έννοια – πράγμα που υποδηλώνει ότι ένας μεγάλος πεζογράφος, γράφοντας με ειλικρίνεια για την κοινωνία στην οποία ζεί, δέν μπορεί παρά να επικαλείται (έστω και  με την απουσία του) τις καλύτερες προδιαγραφές δικαιοσύνης και ειλικρίνειας που έχουμε το δικαίωμα (ορισμένες, - οι θα έλεγαν: το καθήκον) να επιστρατεύουμε για τις εξ ανάγκης ατελείς κοινωνίες στις οποίες ζούμε.

Προφανώς, βλέπω τον / την συγγραφέα μυθιστορημάτων και διηγημάτων και θεατρικών έργων ως ηθικό παράγοντα… Αυτό δέν σημαίνει την οποιαδήποτε είδους ηθικολογία με καμιάν άμεση ή ακατέργαστη έννοια. Οι σοβαροί πεζογράφοι συλλογίζονται για τα ηθικά προβλήματα πρακτικά. Λένε ιστορίες. Αφηγούνται. Αναπλάθουν την κοινή μας ανθρωπιά σε αφηγήσεις με  τις οποίες μπορούμε να ταυτιστούμε, ακόμα και αν οι ζωές είναι μακριά από τις δικές μας. Ερεθίζουν τη φαντασία μας. Οι ιστορίες που αφηγούνται μεγεθύνουν  και περιπλέκουν – και, επομένως, βελτιώνουν – τις συμπάθειές μας.  Διαμορφώνουν την ικανότητά μας για ηθική κρίση.